Η δερματίτιδα στην περιοχή της πάνας (παρά­τριμμα) αποτελεί την πιο συχνή φλεγμονώ­δη δερματοπάθεια κατά τη βρεφική και την πρώιμη παιδική ηλικία, με επίπτωση που φθά­νει έως και 50% κατά τους πρώτους 12 μήνες ζωής. Η έγκαιρη πρόληψη και η ορθή θεραπευτική προσέγγιση είναι καθοριστικές για την αποφυγή επιπλοκών, όπως οι δευτερογενείς λοιμώξεις.

Ποιοι είναι οι συνηθέστεροι παράγοντες εμφάνισης δερματίτιδας;

Η αιτιολογία της δερματίτιδας στην περιοχή της πάνας είναι πολυπαραγοντική και σχετίζεται με την παρατε­ταμένη επαφή του δέρματος με υγρασία, τριβή και μι­κροβιακούς παράγοντες.

Συγκεκριμένα:

• Παρατεταμένη υγρασία: Η συνεχής διαβροχή του δέρματος με ούρα και κόπρανα διαταράσσει τη λει­τουργία του ως προστατευτικό φραγμό και το καθι­στά ευάλωτο στην επίδραση λοιμωδών και ερεθιστι­κών παραγόντων.
• Μεταβολή του pH του δέρματος (αλκαλοποίηση): Η αμμωνία που παράγεται από τη διάσπαση της ου­ρίας των ούρων οδηγεί σε αύξηση του pH και σε επακόλουθη ενεργοποίηση πεπτικών ενζύμων που βρίσκονται στα κόπρανα. Κατά συνέπεια, το μείγμα ούρων και κοπράνων θεωρείται περισσότερο ερε­θιστικό για το δέρμα, συγκριτικά με κάθε συστατικό ξεχωριστά.
• Μηχανική τριβή: Η συνεχής επαφή της πάνας με το δέρμα προκαλεί μικροτραυματισμούς που επιτεί­νουν τη φλεγμονή.
• Μειωμένος αερισμός: Το θερμό και υγρό περιβάλλον κάτω από την πάνα δημιουργεί συνθήκες ανεπαρ­κούς αερισμού, ευνοεί την ανάπτυξη μικροοργανι­σμών και καθυστερεί την αποκατάσταση του δερ­ματικού φραγμού.
• Επιμόλυνση από μύκητες και βακτήρια: Η υπερανά­πτυξη του μύκητα Candida albicans είναι η πιο συχνή επιπλοκή. Σπανιότερα εμπλέκονται βακτηριακά πα­θογόνα (π.χ. χρυσίζων σταφυλόκοκκος ή πυογόνος στρεπτόκοκκος).
• Διατροφικές αλλαγές: Η εισαγωγή νέων τροφών μπορεί να μεταβάλλει τη σύσταση των κοπράνων, καθιστώντας τα πιο ερεθιστικά.
• Οδοντοφυΐα: Η αυξημένη σιελόρροια που τη συνο­δεύει σχετίζεται με πιο υδαρείς και συχνές κενώσεις, οι οποίες ερεθίζουν το δέρμα.
• Γαστρεντερίτιδα: Οι ιογενείς ή βακτηριακές λοιμώ­ξεις του πεπτικού συστήματος χαρακτηρίζονται από πολλαπλές, διαρροϊκές και συχνά όξινες κενώσεις. Το χαμηλό pH και τα πεπτικά ένζυμα στα κόπρα­να τραυματίζουν με τη σειρά τους τον δερματικό φραγμό.
• Χρήση αντιβιοτικών: Η λήψη πόσιμων αντιβιοτικών σχετίζεται με διαταραχή της φυσιολογικής εντερικής χλωρίδας και εκδήλωση διαρροϊκών κενώσεων που επιτείνουν τον ερεθισμό του δέρματος. Παράλλη­λα, ευνοείται η υπερανάπτυξη Candida albicans και συνεπώς αυξάνεται ο κίνδυνος μυκητιασικής επιμό­λυνσης.
• Ακατάλληλα προϊόντα φροντίδας: Η χρήση καθα­ριστικών ή καλλυντικών με αλκοόλη, άρωμα ή άλλα ερεθιστικά συστατικά μπορεί να επιδεινώσει την κα­τάσταση.

Ποιοι είναι οι τύποι δερματίτιδας;

• Ερεθιστική δερματίτιδα: Οφείλεται στη συχνή επαφή της περιοχής της πάνας με τα ούρα και τα κόπρανα. Πρόκειται για ροζ ή κόκκινες κηλίδες στη δερματική περιοχή που καλύπτεται από την πάνα. Οι μηροβου­βωνικές πτυχές είναι περισσότερο προστατευμένες, επομένως το δέρμα διατηρείται υγιές.
• Μυκητιασική δερματίτιδα: Οφείλεται στην υπερανάπτυξη ενός τύπου μύκητα που βρίσκεται στο πεπτικό σύστημα. Χαρακτηρίζεται από γυαλιστερές, ερυθρές ή ροζ κηλίδες με σαφή όρια. Σε σοβαρές περιπτώσεις το δέρμα παρουσιάζει ρωγ­μές με εκροή υγρού ή αίματος. Σε αντίθεση με την ερεθιστική δερματίτιδα, το μυκητιασικό εξάνθημα είναι εντονότερο στις μηροβουβωνικές πτυχές. Απαιτείται καλή υγιεινή των χεριών πριν και μετά την αλλαγή της πάνας. Ο παιδίατρος μπορεί να συστήσει τη χορήγηση αντιμυκητιασικής αγωγής.
• Βακτηριακή δερματίτιδα: Ορισμένοι τύποι βακτηρίων, όπως ο σταφυλόκοκκος και ο στρεπτόκοκκος, μπορεί να προκαλέσουν ή να επιδει­νώσουν πιθανά εξανθήματα στην περιοχή της πάνας. Έντονη ερυθρότητα γύρω από τον πρωκτό μπορεί να είναι ένδειξη λοίμωξης από στρεπτόκοκκο. Κίτρι­νες εφελκίδες, εκροή υγρού ή φλύκταινες μπορεί να υποδηλώνουν λοίμωξη από σταφυλόκοκκο. Κάθε λοίμωξη στην περιοχή της πάνας πρέπει να επι­βεβαιωθεί και να αντιμετωπιστεί από τον παιδίατρο. Δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται αντιβιοτικές αλοιφές χωρίς ιατρική οδηγία καθώς μερικές φορές ενδέχεται να επιδεινώσουν τον ερεθισμό του δέρματος.
• Αλλεργική δερματίτιδα: Περιστασιακά, βρέφη με ευαίσθητο δέρμα μπορεί να εμφανίσουν εξανθήματα ως αντίδραση σε κάποιο συ­στατικό της πάνας ή προϊόντος φροντίδας. Συνήθη αλλεργιογόνα αποτελούν οι χρωστικές, τα ελαστικά σημεία της πάνας, καθώς και τα αρώματα ή τα συντη­ρητικά που πιθανόν περιέχονται στα υγρά μαντηλάκια ή στις κρέμες. Ενδείξεις πιθανής αλλεργίας είναι η εμφάνιση εξαν­θήματος μετά τη χρήση και στα σημεία εφαρμογής του συγκεκριμένου προϊόντος. Η αλλαγή του τύπου του ύποπτου σκευάσματος για μια περίοδο 2 εβδομάδων μπορεί να βοηθήσει στην αποσαφήνιση της αιτίας.
• Άλλοι τύποι δερματίτιδας στην περιοχή της πάνας: Υπάρχουν νοσήματα τα οποία ενδεχομένως μιμούνται ή ξεκινούν ως δερματίτιδα στην περιοχή της πάνας. Παραδείγματα αυτών είναι η σμηγματορροϊκή δερμα­τίτιδα, η ψωρίαση καθώς και γενετικά νοσήματα, όπως η εντεροπαθητική ακροδερματίτιδα (κληρονομούμενη μορφή ανεπάρκειας ψευδαργύρου).

Πώς μπορούμε να προλάβουμε την εμφάνιση δερματίτιδας;

Η πρόληψη βασίζεται στη μείωση της υγρασίας και της τριβής, καθώς και στην προστασία του δερματι­κού φραγμού:

• Συχνές αλλαγές πάνας ανά 2-3 ώρες και άμεσα σε περίπτωση κένωσης προς αποφυγή έκθεσης της πε­ριοχής σε παρατεταμένη υγρασία και στις ερεθιστι­κές ιδιότητες των ούρων και των κοπράνων.
• Σχολαστικός καθαρισμός κάτω από τρεχούμενο χλι­αρό νερό. Προτιμάται η χρήση ήπιων καθαριστικών, χωρίς σαπούνι, άρωμα και χρωστικές. Παράλληλα, θα πρέπει να αποφεύγεται η χρήση μωρομάντηλων. Ο καθαρισμός με βρεφικά υγρά μαντηλάκια θα πρέ­πει να περιορίζεται μόνο στις περιπτώσεις έλλειψης πρόσβασης σε τρεχούμενο νερό και κατά προτίμηση με υποαλλεργικά προϊόντα που έχουν ως βάση το νερό και στερούνται χρωστικών, αρωμάτων, αλκοό­λης και πρόσθετων ουσιών.
• Σκούπισμα με πετσέτα χωρίς τριβή, επιτρέποντας στη συνέχεια την έκθεση της περιοχής στον αέρα (diaper free time) πριν την εφαρμογή πάνας.
• Τοπική εφαρμογή υποαλλεργικής κρέμας ή αλοιφής φραγμού (όχι πούδρα), για παράδειγμα με zinc oxide, lanolin κ.λπ., προς δημιουργία στρώματος που εμπο­δίζει την άμεση επαφή του δέρματος με τα ούρα και τα κόπρανα.
• Χρήση απορροφητικών πανών νέας γενιάς καθώς όσο υψηλότερος είναι ο βαθμός απορροφητικότη­τας της πάνας τόσο περισσότερο το δέρμα παρα­μένει στεγνό.