Το κάπνισμα σήμερα έχει στιγματιστεί στη Δύση, καθώς η βλαπτική του επίδραση στην ανθρώπινη και στοματική υγεία έχει τεκμηριωθεί. Παρόλα αυτά, παραμένει διαδεδομένο, κυρίως σε κοινωνικά ευάλωτους πληθυσμούς. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ο καπνός σκοτώνει 8 εκατομμύρια ανθρώπους κάθε χρόνο, δηλαδή έναν άνθρωπο κάθε πέντε δευτερόλεπτα.

Η Ελλάδα παραμένει μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών με υψηλά ποσοστά καπνιστών, αν και τα τελευταία χρόνια έχει σημειωθεί σημαντική μείωση. Το 86% των καπνιστών στην Ελλάδα ξεκίνησε το κάπνισμα μεταξύ 18 και 25 ετών, ενώ ένα επιπλέον 8% ξεκίνησε πριν από την ηλικία των 15 ετών. Τα στοιχεία αυτά υπογραμμίζουν την ανάγκη ενίσχυσης των προληπτικών παρεμβάσεων, κυρίως σε παιδιά και εφήβους, οι οποίοι αποτελούν βασικό στόχο της καπνοβιομηχανίας.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτηρίζει το κάπνισμα ως τη μεγαλύτερη επιδημία όλων των εποχών και ως την πρώτη δυνητικά προλήψιμη αιτία νοσηρότητας και θανάτου παγκοσμίως. Η χρήση προϊόντων νικοτίνης δεν αποτελεί απλή συνήθεια, αλλά χρόνια, υποτροπιάζουσα νόσο που προκαλεί εξάρτηση.

Μορφές προϊόντων καπνού

Ο καπνός και τα προϊόντα του προέρχονται από το φυτό Nicotiana tabacum, δηλαδή το φυτό του καπνού. Μετά από κατάλληλη επεξεργασία, διατίθενται σε διάφορες μορφές κατανάλωσης, όπως:

• συμβατικό ή στριφτό τσιγάρο
• πούρο
• πίπα
• ναργιλές
• ηλεκτρονικά τσιγάρα και προϊόντα ατμίσματος
• θερμαινόμενα προϊόντα καπνού
• snus, δηλαδή καπνός σε σακουλάκι που τοποθετείται κάτω από το χείλος

Όλα αυτά τα προϊόντα έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: περιέχουν νικοτίνη, την κύρια ουσία που προκαλεί εξάρτηση.

Το τσιγάρο, συμβατικό ή στριφτό, καθώς και το πούρο, περιέχουν περισσότερα από 800 συστατικά, τα οποία κατά την καύση παράγουν πάνω από 7.000 χημικές ουσίες. Πολλές από αυτές είναι τοξικές και τουλάχιστον 70 έχουν αναγνωριστεί ως καρκινογόνες.

Ηλεκτρονικό τσιγάρο

Το ηλεκτρονικό τσιγάρο, εκτός από νικοτίνη, περιέχει και άλλες επικίνδυνες χημικές ουσίες. Η χρήση του μπορεί να μειώσει το κίνητρο για διακοπή του καπνίσματος, κυρίως επειδή ο χρήστης συχνά θεωρεί ότι είναι λιγότερο επιβλαβές από το συμβατικό τσιγάρο.

Πρόκειται για προϊόν που περιέχει καθαρή νικοτίνη, μία ουσία με ισχυρή εξαρτησιογόνο δράση. Λιγότερο από το 5% των συνολικών πωλήσεων ηλεκτρονικού τσιγάρου αφορά προϊόντα χωρίς νικοτίνη. Παράλληλα, οι επιπτώσεις στην υγεία από τη μακροχρόνια χρήση του δεν είναι ακόμη πλήρως γνωστές. Ωστόσο, το κάπνισμα και η στοματική υγεία παραμένουν άμεσα συνδεδεμένα, καθώς και τα προϊόντα ατμίσματος μπορούν να επηρεάσουν το στόμα, τα δόντια και τον στοματικό βλεννογόνο.

Παθητικό κάπνισμα

Σε άμεση σύνδεση με τις επιπτώσεις του ενεργητικού καπνίσματος, ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και το παθητικό κάπνισμα. Πρόκειται για την εισπνοή καπνού από τα τσιγάρα που καπνίζουν άλλοι άνθρωποι στον ίδιο χώρο. Παρόλο που οι παθητικοί καπνιστές δεν καπνίζουν οι ίδιοι, εκτίθενται σε τοξικές ουσίες και αντιμετωπίζουν σοβαρές επιβλαβείς συνέπειες. Για τον λόγο αυτό, το κάπνισμα απαγορεύεται σε κλειστούς χώρους σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας.

Η έκθεση στο παθητικό κάπνισμα προκαλεί περίπου 1,2 εκατομμύρια θανάτους μη καπνιστών κάθε χρόνο, εκ των οποίων 65.000 αφορούν παιδιά. Ιδιαίτερη σημασία έχει και το τριτογενές παθητικό κάπνισμα. Πρόκειται για την αόρατη, τοξική επίστρωση μείγματος τοξικών μορίων που προσκολλάται στα ρούχα, τα μαλλιά, τα υφάσματα, τους τοίχους και τα έπιπλα ενός χώρου στον οποίο έχουν καπνίσει προηγουμένως. Τα κατάλοιπα αυτά παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα, ακόμη και μετά τον αερισμό του χώρου.

Τα άτομα που έρχονται σε επαφή με επιφάνειες ή αντικείμενα που έχουν επιμολυνθεί από τριτογενές κάπνισμα, ειδικά τα μικρά παιδιά, μπορεί να απορροφήσουν καρκινογόνες ουσίες αντίστοιχες με εκείνες του ενεργητικού καπνίσματος.

Συνέπειες του καπνίσματος στη στοματική υγεία

Το κάπνισμα έχει σοβαρές και πολυδιάστατες επιπτώσεις τόσο στη γενική όσο και στη στοματική υγεία. Οι επιπτώσεις αυτές είναι καλά τεκμηριωμένες και επηρεάζουν τόσο την ποιότητα ζωής όσο και τη διάρκεια ζωής των ατόμων.

Το κάπνισμα διαταράσσει το στοματικό μικροβίωμα, δηλαδή το μικροπεριβάλλον του στόματος, και μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικές βλάβες.

Ερεθισμός λαιμού και στόματος

Το κάπνισμα μπορεί να προκαλέσει ξηροστομία, αίσθημα καύσου, δυσγευσία, κακοσμία, βήχα, αμυγδαλίτιδα, φλεγμονή της σταφυλής και λαρυγγίτιδα.

Οδοντικές επιπτώσεις

Στα δόντια, το κάπνισμα μπορεί να σχετίζεται με ραγισμένα ή σπασμένα δόντια, πόνο, δυσχρωμία, τερηδόνα και ευαισθησία.

Επίσης, η χρήση αρωματισμένων ηλεκτρονικών τσιγάρων έχει συνδεθεί με αύξηση τερηδογόνων βακτηρίων και ελάττωση της σκληρότητας της αδαμαντίνης.

Περιοδοντικές επιπτώσεις

Το κάπνισμα επηρεάζει σημαντικά τα ούλα και το περιοδόντιο. Μπορεί να οδηγήσει σε ουλίτιδα, με αύξηση της μικροβιακής πλάκας, αλλά και σε περιοδοντίτιδα, με αυξημένη απώλεια του οστού που στηρίζει τα δόντια και φλεγμονή.

Εμφυτεύματα

Στα οδοντικά εμφυτεύματα, το κάπνισμα αυξάνει τον κίνδυνο απώλειας οστού γύρω από το εμφύτευμα, καθώς και τον κίνδυνο απόρριψης, που μπορεί να ξεπεράσει το 20%.

Επίσης, μπορεί να προκαλέσει περιεμφυτευματίτιδα, δηλαδή φλεγμονή γύρω από το εμφύτευμα, η οποία μπορεί να οδηγήσει στην απώλειά του.

Βλάβες βλεννογόνου

Το κάπνισμα μπορεί να προκαλέσει βλάβες στον στοματικό βλεννογόνο, όπως τριχωτή γλώσσα, καυσαλγία, νικοτινική στοματίτιδα και χρωματισμό της γλώσσας.

Διατάραξη στοματικού μικροβιώματος

Η διατάραξη του στοματικού μικροβιώματος μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη εμφάνιση λοιμώξεων, όπως καντιντίαση και έρπης.

Προκαρκινικές βλάβες και καρκίνος στόματος

Το κάπνισμα αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης προκαρκινικών βλαβών, όπως η λευκοπλακία, αλλά και τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του στόματος.

Ατυχήματα και τραυματισμοί

Στην περίπτωση χρήσης συσκευών ηλεκτρονικού τσιγάρου, υπάρχει επίσης κίνδυνος έκρηξης της συσκευής, που μπορεί να προκαλέσει ενδοστοματικά εγκαύματα.

Διακοπή καπνίσματος και στοματική υγεία

Η διακοπή του καπνίσματος μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της υγείας των ούλων και του περιοδοντίου, στη μείωση των φλεγμονωδών δεικτών, στην επούλωση των ιστών και στην αποκατάσταση του μικροβιακού οικοσυστήματος της στοματικής κοιλότητας.

Οι θετικές αυτές αλλαγές επιβεβαιώνουν ότι ποτέ δεν είναι αργά για να ωφεληθεί κάποιος από τη διακοπή του καπνίσματος και μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό κίνητρο για την προσπάθεια διακοπής.

Κάπνισμα και προκαρκινικές βλάβες

Λευκοπλακία

Η λευκοπλακία είναι η πιο συχνή προκαρκινική βλάβη του βλεννογόνου του στόματος, με δυνατότητα εξαλλαγής σε καρκίνο στο 5% με 6% των περιπτώσεων.

Το 90% των ασθενών που εμφανίζουν λευκοπλακία είναι καπνιστές. Κλινικά, πρόκειται για μια σταθερή λευκή πλάκα που δεν αποκολλάται και μπορεί να εμφανιστεί οπουδήποτε στον στοματικό βλεννογόνο.

Η στενή συσχέτιση της λευκοπλακίας με το κάπνισμα φαίνεται και από το γεγονός ότι, μετά τη διακοπή του καπνίσματος, σε ορισμένες περιπτώσεις η λευκοπλακία μπορεί να υποχωρήσει μερικώς ή πλήρως.

Κάπνισμα και καρκίνος του στόματος

Ο καρκίνος του στόματος, δηλαδή το ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα, αποτελεί μία από τις σοβαρότερες επιπτώσεις της χρήσης καπνού.

Το 90% των ατόμων με καρκίνο του στόματος είναι καπνιστές. Ο κίνδυνος ανάπτυξης καρκίνου του στόματος για τους καπνιστές είναι 4,65 φορές μεγαλύτερος σε σύγκριση με τους μη καπνιστές.

Πού εμφανίζεται ο καρκίνος του στόματος

Ο καρκίνος του στόματος μπορεί να εντοπιστεί οπουδήποτε μέσα στο στόμα, όπως:

• στα χείλη
• στη γλώσσα, κυρίως στο πλάγιο χείλος και στην πίσω επιφάνεια
• στο έδαφος του στόματος
• στα μάγουλα
• στον ουρανίσκο
• στα ούλα

Πώς παρουσιάζεται και ποιες βλάβες είναι ύποπτες

Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή όταν εμφανίζεται:

• λευκή ή κόκκινη πλάκα
• έλκος ή πληγή που δεν υποχωρεί σε 15 ημέρες
• ογκίδιο
• μελανή κηλίδα
• μούδιασμα, απώλεια αίσθησης ή πόνος
• αιμορραγία ή ξαφνική μετακίνηση δοντιών
• διογκώσεις στον λαιμό
• δυσκολία στην κατάποση
• αλλαγή στη φωνή

Θεραπεύεται ο καρκίνος του στόματος;

Εάν ο καρκίνος του στόματος εντοπιστεί έγκαιρα, υπάρχουν πολλές ελπίδες ίασης. Όταν η διάγνωση γίνει γρήγορα και η νόσος αντιμετωπιστεί σωστά, η μάχη μπορεί να κερδηθεί σε ποσοστό μεγαλύτερο από 90%. Δυστυχώς, περισσότεροι από τους μισούς ασθενείς φτάνουν στον ειδικό, δηλαδή στον Στοματολόγο, πολύ αργά, όταν έχουν ήδη εμφανιστεί μεταστάσεις.

Τι προληπτικά μέτρα μπορώ να πάρω;

Για την προστασία της στοματικής υγείας είναι σημαντικά τα εξής:

• Άμεση διακοπή καπνίσματος.
• Τακτικές επισκέψεις στον οδοντίατρο, ιδίως εάν καπνίζουμε ή καταναλώνουμε πάνω από 3 ποτήρια αλκοόλ την ημέρα.
• Έλεγχος του στόματος κατά το βούρτσισμα των δοντιών.
• Επικοινωνία με ειδικό εάν εμφανιστεί λευκή, ερυθρή ή μελανή πλάκα ή πληγή που δεν κλείνει μέσα σε 2 εβδομάδες.
• Αποκατάσταση χαλασμένων δοντιών.
• Αντικατάσταση κακών προσθετικών εργασιών.

Συμπέρασμα

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, οι επαγγελματίες υγείας θα πρέπει να ενημερώνουν τους ασθενείς τους σχετικά με τους κινδύνους που υπάρχουν από τη χρήση καπνικών προϊόντων. Το κάπνισμα και η στοματική υγεία συνδέονται άμεσα. Η χρήση καπνού επηρεάζει το στόμα, τα δόντια, τα ούλα και τον στοματικό βλεννογόνο, ενώ αυξάνει τον κίνδυνο για προκαρκινικές βλάβες και καρκίνο του στόματος. Η διακοπή του καπνίσματος, οι τακτικοί έλεγχοι και η έγκαιρη αξιολόγηση ύποπτων βλαβών αποτελούν βασικά μέτρα πρόληψης.