Τι είναι ο μηνιγγιτιδόκοκκος;

Ο μηνιγγιτιδόκοκκος (Neisseria meningitidis) είναι βακτήριο που παρουσιάζει 13 οροομάδες (υπότυπους). Από αυτές, οι ομάδες A, B, C, Y και W-135 είναι υπεύθυνες για την πλειοψηφία των περιπτώσεων διεισδυτικής νόσου στον άνθρωπο. Σύμφωνα με δεδομένα του ΕΟΔΥ στην Ελλάδα επικρατεί η οροομάδα Β.

Ποια είναι τα συμπτώματα της μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου;

Ο μηνιγγιτιδόκοκκος τύπου Β μπορεί να προκαλέσει λοίμωξη της μεμβράνης που περιβάλλει τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό (βακτηριακή μηνιγγίτιδα), αλλά και σοβαρή λοίμωξη του αίματος (μηνιγγιτιδοκοκκική σηψαιμία). Πρόκειται για μία ύπουλη ασθένεια καθώς παρουσιάζεται χωρίς προειδοποίηση, αρχικά με συμπτώματα μιας απλής ίωσης. Ωστόσο, εξελίσσεται συνήθως ραγδαία εντός 24 ωρών και μπορεί να προκαλέσει μόνιμες αναπηρίες ή και να οδηγήσει σε θάνατο.

Συμπτώματα τα οποία θα πρέπει να ανησυχήσουν τους γονείς είναι ο αιφνίδιος πυρετός με έντονη κεφαλαλγία και η δυσκαμψία στον αυχένα. Μπορεί να συνυπάρχουν και άλλα συμπτώματα όπως ναυτία, έμετοι, φωτοφοβία, σύγχυση και σπασμοί. Στα βρέφη, τα συμπτώματα μπορεί να είναι άτυπα και να περιλαμβάνουν πυρετό, ευερεθιστότητα, ανορεξία και λήθαργο. Όταν συνυπάρχει σηψαιμία, χαρακτηριστικό είναι το αιμορραγικό εξάνθημα, που μπορεί να συνδυάζεται με  κόπωση, εμετούς, διάρροιες, ρίγος, ταχύπνοια, έντονες μυαλγίες και αρθραλγίες.

Συνεπώς, πρόκειται για μία σπάνια νόσο, η οποία όμως όταν εμφανιστεί είναι βαρύτατη και μπορεί να έχει ταχύτατη εξέλιξη. Άτομα με τα παραπάνω συμπτώματα θα πρέπει να αναζητήσουν άμεσα ιατρική βοήθεια.

Ποιες είναι οι επιπλοκές από τη μηνιγγίτιδα B;

Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία:

• 1 στα 10 άτομα που προσβάλλονται από τον μηνιγγιτιδόκοκκο Β καταλήγουν
• 1 στους 5 επιζώντες υποφέρουν από σοβαρές μακροχρόνιες αναπηρίες, τόσο σωματικές, λόγω ακρωτηριασμού των άκρων, όσο και νοητικές, όπως εγκεφαλική βλάβη και απώλεια ακοής.

Πώς προσβάλλει το βακτήριο τον ανθρώπινο οργανισμό;

Συνήθως ο μηνιγγιτιδόκοκκος αποικίζει τον ρινοφάρυγγα ασυμπτωματικών ατόμων – φορέων. Υπάρχουν χρόνιοι φορείς που δεν νοσούν, καθώς και άτομα που μόλις εκτεθούν θα νοσήσουν. Οι ασυμπτωματικοί φορείς μηνιγγιτιδόκοκκου αποτελούν περίπου το 10% του γενικού πληθυσμού. Ωστόσο, τα ποσοστά αποικισμού ποικίλουν ανάλογα με την ηλικία (από 2% σε παιδιά που δεν παρακολουθούν παιδικό σταθμό, έως 24-37% σε εφήβους και ενήλικες ηλικίας 15-24 ετών).

Η μετάδοση του μηνιγγιτιδόκοκκου γίνεται με την άμεση στενή επαφή από άτομο σε άτομο, με τα σταγονίδια των αναπνευστικών εκκρίσεων. Η ακεραιότητα του βλενογόννου του στόματος έχει σημαντικό ρόλο στην άμυνα του οργανισμού. Σε σπάνιες περιπτώσεις, λόγω της μεταβολής της δομής του αναπνευστικού επιθηλίου μετά από προηγηθείσα ιογενή λοίμωξη, ο μηνιγγιτιδόκοκκος μπορεί να εισέλθει στην κυκλοφορία. Αν υπερνικήσει την άμυνα του οργανισμού (αντισώματα, συμπλήρωμα, φαγοκυττάρωση) μπορεί να προκαλέσει σηψαιμία , ενώ αν διαπεράσει και τον αιματεγκεφαλικό φραγμό προκαλεί τη μηνιγγίτιδα.

Ποια άτομα έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να νοσήσουν;

Η νόσος είναι συχνότερη κυρίως σε βρέφη 3-12 μηνών, στους εφήβους και τους νεαρούς ενήλικες. Εκτός από την ηλικία, άλλοι επιμέρους παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο νόσησης είναι: υποκείμενες ανοσολογικές διαταραχές (όπως ασπληνία, έλλειψη τελικών τμημάτων του συμπληρώματος κ.α.), ο συγχρωτισμός (φοιτητές, στρατιωτικές μονάδες), το ενεργητικό ή παθητικό κάπνισμα, καθώς και πρόσφατη λοίμωξη του αναπνευστικού (ιογενής ή μυκοπλασματική).

Ποια είναι τα δεδομένα για τη μηνιγγιτιδοκοκκική νόσο στην Ελλάδα;

Η συχνότητα του νοσήματος παρουσίασε σημαντική πτωτική πορεία από το 2013 έως το 2022 χάρη στην εφαρμογή των εμβολίων. Ειδικά την περίοδο της πανδημίας COVID-19 έφτασε στα χαμηλότερά της επίπεδα και αυτό αποδόθηκε στην εφαρμογή περιοριστικών μέτρων (κοινωνική αποστασιοποίηση, χρήση μάσκας, κλείσιμο σχολείων). Κατά τα έτη 2023 και 2024, η επίπτωση της νόσου επανήλθε στα χαμηλά προπανδημικά επίπεδα.

Η μέση ετήσια δηλούμενη θνησιμότητα για τη χρονική περίοδο 2004-2024 είναι 0,03 θάνατοι ανά 100.000 πληθυσμού.

Κατά τους χειμερινούς μήνες, παρατηρείται συνήθως έξαρση των περιστατικών, ως αποτέλεσμα της πτώσης της άμυνας του οργανισμού λόγω των ιογενών λοιμώξεων, που επίσης παρουσιάζουν έξαρση αυτή την περίοδο του χρόνου. Κατά το τρέχον έτος, δηλώθηκαν μέχρι σήμερα στον ΕΟΔΥ 14 περιστατικά μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου, συμπεριλαμβανομένων δυο θανάτων (ηλικίες 20 και 56 ετών). Μέχρι στιγμής, όλα τα περιστατικά κατά το τρέχον έτος είναι οροομάδας Β. Κατά τον μήνα Ιανουάριο 2025 καταγράφηκε μια αύξηση στα περιστατικά σε σχέση με τον Ιανουάριο 2024, αλλά η αυξητική τάση δεν συνεχίστηκε τον Φεβρουάριο 2025.

Με ποιον τρόπο μπορεί να αποφευχθεί ο μηνιγγιτιδόκοκκος;

Αποτελεσματικά εμβόλια κυκλοφορούν για 5 στελέχη του μηνιγγιτιδόκοκκου (A, C, Υ, W135 και Β). Σύμφωνα με το ισχύον Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών παιδιών και εφήβων, ο εμβολιασμός έναντι του στελέχους Β, ο οποίος αποζημιώνεται από όλα τα ταμεία, θα πρέπει να γίνεται από την ηλικία των 2 μηνών με το σχήμα των 3 δόσεων μέχρι την ηλικία των 18 μηνών. Επιπλέον, το εμβόλιο θα πρέπει να χορηγείται σε οποιαδήποτε ηλικία και ιδιαίτερα στα άτομα που έχουν τις προαναφερθείσες ανοσολογικές διαταραχές. Εξίσου σημαντικό είναι έφηβοι και νεαροί ενήλικες, οι οποίοι δεν έχουν εμβολιαστεί σε βρεφική ηλικία, να λαμβάνουν δύο δόσεις από τα εγκεκριμένα εμβόλια που κυκλοφορούν στη χώρα μας, καθώς αποτελούν ομάδα υψηλού κινδύνου.

Τι θα πρέπει να κάνουμε σε περίπτωση επαφής με επιβεβαιωμένο κρούσμα;

Ως επικίνδυνη επαφή ορίζεται η στενή και παρατεταμένη (πάνω από 8 ώρες) επαφή με τον ασθενή ή η άμεση επαφή με το σάλιο και τις ρινοφαρυγγικές εκκρίσεις. Επικίνδυνες επαφές θεωρούνται:

• Τα άτομα του οικιακού περιβάλλοντος.
• Τα άτομα που σε ομαδική διαβίωση κοιμούνται στον ίδιο θάλαμο.
• Τα άτομα που είχαν στενή επαφή με το κρούσμα ή τις αναπνευστικές εκκρίσεις του (π.χ. στενοί φίλοι, ερωτικοί σύντροφοι, ιατροί και νοσηλευτές που κατά την προσαγωγή του κρούσματος ήρθαν σε στενή επαφή με τον ασθενή ή τις εκκρίσεις του π.χ. τεχνητή αναζωογόνηση, διασωλήνωση κλπ).
• Οι επιβάτες που κάθονταν δίπλα στο κρούσμα κατά τη διάρκεια αεροπορικής πτήσης άνω των 8 ωρών.
• Τα παιδιά και οι ενήλικες που ήρθαν σε επαφή με το κρούσμα στο πλαίσιο εκπαιδευτικού ιδρύματος που φοιτούσε το κρούσμα (π.χ. παιδικός σταθμός, νηπιαγωγείο, δημοτικό, γυμνάσιο, λύκειο, πανεπιστήμιο).

Σε περίπτωση εμφάνισης κρούσματος σε παιδικό σταθμό / νηπιαγωγείο θα πρέπει να χορηγείται χημειοπροφύλαξη σε όλα τα παιδιά και το προσωπικό που παρακολουθούν το ίδιο τμήμα, ή και στις άλλες τάξεις αν υπάρχει συγχρωτισμός διαρκείας. Σε περίπτωση εμφάνισης κρούσματος σε δημοτικό σχολείο, γυμνάσιο, λύκειο κλπ, η χημειοπροφύλαξη χορηγείται μόνο στα παιδιά που είχαν στενή επαφή με τον ασθενή (π.χ. στενοί φίλοι, παιδιά που κάθονται στο ίδιο θρανίο κλπ) και όχι όλη η τάξη. Επίσης. χημειοπροφύλαξη πρέπει να χορηγείται και σε άτομα που ήρθαν σε στενή επαφή με τον ασθενή κατά τη διάρκεια εξωσχολικών δραστηριοτήτων (φροντιστήρια, γυμναστήρια). Ένα κάποιος θεωρείται στενή επαφή κρούσματος θα πρέπει να ζητά τη συμβουλή του ιατρού του, προκειμένου εκείνος να κρίνει αν χρειάζεται να λάβει χημειοπροφύλαξη και να τη συνταγογραφήσει.